Şehir Hafızası3 dakika okuma

Divanyolu: Bir Caddede İstanbul’un Farklı Çağları

Sultanahmet’ten Çemberlitaş’a yürürken bir Roma anıtının, Osmanlı külliyesinin ve hanedan türbesinin aynı yol çevresinde buluşmasına tanık ol.

Divanyolu: Bir Caddede İstanbul’un Farklı Çağları
Sultanahmet çevresi; Divanyolu’nu keşfetmek için bir başlangıç noktası.

Sultanahmet’ten Çemberlitaş’a doğru yürürken İstanbul’un farklı çağları birkaç adım arayla karşına çıkar. Bir yanda imparator heykeli taşımış bir sütun, biraz ileride cami ve medrese çevresi, yol üzerinde bir hanedan türbesi… Divanyolu’nu ilginç yapan yalnız eskiliği değil, birbirinden farklı zamanların aynı cadde çevresinde hâlâ okunabilmesidir.

Mese’den Divanyolu’na: Aynı yön, değişen şehir

Bizans İstanbul’unun ana yollarından Mese ile Osmanlı döneminin Divanyolu arasında bir güzergâh ilişkisi bulunur. Ancak bu ilişkiyi, antik bir caddenin hiç değişmeden bugüne kaldığı şeklinde düşünmemek gerekir. Büyük İstanbul Tarihi’nin şehir mekânı incelemesi, iki dönemin yollarını karşılaştırırken hem devamlılığı hem değişimi dikkate alır. Bir eksen yaşamayı sürdürebilir; çevresindeki yapılar ve o eksenin şehirde üstlendiği görev ise dönüşebilir.

Bugün bu geçmişi yalnız yolun zemininde aramak yerine çevredeki anıtlara bakarak izleyebiliriz. Sütun, cami, türbe ve ticaret yapıları farklı dönemlerin caddeye bıraktığı işaretlerdir. Hepsi aynı anda yapılmış bir bütün oluşturmaz. Tam tersine, birinin yanına sonradan başka bir işlevin eklenmesi, İstanbul’un eski merkezinin nasıl yeniden kullanıldığını gösterir.

Yol boyunca üç farklı zamanın izi

Çemberlitaş — Meydandaki porfir sütunun üzerinde geçmişte imparator heykeli bulunuyordu. Bugün tek başına gördüğümüz bu anıtı, eski bir meydanın merkezindeki temsil öğesi olarak düşünmek gerekir. Heykelin ve çevresindeki tarihî düzenin yerinde olmayışı, sütunu değersizleştirmez; görünmeyen parçaları araştırmak, caddeyi gezerken sorabileceğimiz ilk sorulardan birini oluşturur.

Atik Ali Paşa Camii ve külliye çevresi — Çemberlitaş yakınındaki bu yapı topluluğu, caddeye Osmanlı döneminin farklı kullanım katmanlarını ekler. TDV İslâm Ansiklopedisi, külliyenin cami ve diğer birimleriyle medrese ve hanın yolun iki tarafındaki ilişkisini anlatır. Burada yalnız bir camiye bakmıyoruz; ibadet, eğitim ve ticaretin aynı çevrede nasıl örgütlendiğini de görüyoruz.

II. Mahmud Türbesi — Divanyolu üzerindeki türbe, sebil, çeşme ve hazire başka bir dönemin izlerini taşır. Mermer kaplı, sekizgen planlı türbe ile çevresindeki mezarlık alanı, caddeyi yalnız gelip geçilen bir güzergâh olmaktan çıkarır. Burada kısa bir durup bakma molası, yolun hanedan ve şehir hafızasıyla kurduğu ilişkiyi fark etmeye yardımcı olur.

Cadde genişlerken neler değişti?

Bir caddenin genişletilmesi yalnız ulaşımı değiştirmez; kenarındaki yapıların biçimini de etkileyebilir. Çemberlitaş Hamamı bunun somut örneklerinden biridir. TDV’deki yapı incelemesine göre, 19. yüzyılda Divanyolu genişletilirken hamamın soyunma bölümünden bir parça kesilmiştir. Bugünkü cepheyi gezerken fark edilmeyen bu ayrıntı, yol ile yapı arasındaki ilişkinin zaman içinde yeniden kurulduğunu gösterir.

Bu yüzden Divanyolu’nu bir açık hava vitrini gibi, her parçanın ilk günkü yerinde ve biçiminde durduğu bir alan olarak düşünmek eksik kalır. Kimi yapılar değişmiş, kimi bağlantılar ortadan kalkmış, yeni ulaşım ihtiyaçları farklı düzenlemeler getirmiştir. Caddenin hikâyesi tam da bu değişimler içinde saklıdır.

Bugün bu hikâyeyi nasıl gezebilirsin?

Sultanahmet çevresinden başlayıp II. Mahmud Türbesi ve Çemberlitaş yönünde ilerleyen bir yürüyüş seçebilirsin. Çemberlitaş’ta sütunu ve Atik Ali Paşa çevresini birlikte incele; vaktin varsa Beyazıt yönüne devam et. Bu, tarihî yolun bütün sınırlarını gösteren bir ölçüm değil, farklı dönem yapılarını bugünkü yaya bağlantılarıyla keşfetmek için bir öneridir.

Gezinin odağı birbiri ardına durak tamamlamak yerine karşılaştırmak olsun: Bir Roma anıtı nasıl görünür, bir külliye çevresindeki hayat nasıl örgütlenir, bir türbe caddeyle nasıl ilişki kurar? İç ziyaretler ve molalar için ayrıca zaman ayır. Tramvay geçişlerini gözeterek yürüyebilir, yapıların erişime açık bölümlerini güncel ziyaret koşullarına göre değerlendirebilirsin.

Kaynaklar ve ileri okuma

Son güncelleme: 16 Ekim 2026