İstanbul’un Derelerine Ne Oldu? Kaybolan Su Yolları ve Bugünkü İzleri
Kağıthane’den Ayamama’ya, Göksu’dan Çamaşırcı Deresi’ne… İstanbul’un 13 deresini ve Likos’u; eski mesireleri, değişen vadileri ve bugün görülebilen izleriyle keşfet.

İstanbul’u yalnız tepeleri ve Boğaz’ıyla tanımak, hikâyenin bir bölümünü kaçırmak demek. Bu şehirde dereler çayırlara, bahçelere, köprülere ve semtlere ad verdi. Bazıları hâlâ gözümüzün önünde; bazılarının doğal kıyısı değişti, bazılarıysa günlük hayatın içinden çekilip haritalarda kaldı. Peki Kağıthane, Alibeyköy, Göksu, Küçüksu, Kurbağalıdere, Baltalimanı, Ayamama, Büyükdere, Çırpıcı, Ayvalıdere, Çubuklu, Çamaşırcı ve İstinye derelerine ne oldu? Bu 13 su yolunun yanına, Tarihî Yarımada’nın unutulan deresi Likos’u da ekleyerek İstanbul’un su hafızasının izini sürelim.
Yazıdaki bölümler
- Her dere aynı biçimde kaybolmadı
- Kağıthane Deresi: Sadabad’ın su kıyısındaki hayatı
- Alibeyköy Deresi: Haliç’e ulaşan başka bir kol
- Göksu ve Küçüksu: İki dere arasında bir mesire
- Kurbağalıdere: Kadıköy’ün hâlâ görülebilen su yolu
- Baltalimanı Deresi: Sahilin arkasındaki havza
- Ayamama Deresi: Yaşam vadisine dönüşen çevre
- Büyükdere: Semte adını veren Bakla Deresi
- Çırpıcı Deresi ve Ayvalıdere: Çayırdan kent altyapısına
- Çubuklu Deresi: Feyzabad’ın arkasındaki su
- Çamaşırcı Deresi: Bostancı’nın köprülü geçmişi
- İstinye Deresi: Koyun gerisindeki vadiyi hatırlamak
- Likos: Vatan Caddesi çevresinin unutulan deresi
- Suyun izinden küçük keşifler
Her dere aynı biçimde kaybolmadı
Bir dereyi beton bir kanal içine almakla üstünü kapatmak aynı şey değil. Açıkta akan bir dere de eski doğal yatağını kaybetmiş olabilir. Hülya Dinç ve Fulin Bölen’in İstanbul dereleri araştırması, doğal, açık kanal ve kapalı kanal kesitlerinin aynı su yolunda birlikte bulunabildiğini gösteriyor. Çalışmanın dayandığı eski haritaları bugünün eksiksiz envanteri gibi okumamak gerekiyor.
Bu yazıda tarihî kayıtlarla güncel belediye açıklamalarını ayrı kullanıyoruz. Eski bir mesire tasviri geçmişi anlatıyor; güncel bir temizlik duyurusu ise su yolunun hâlâ bakım gerektiren bir kent sistemi olduğunu gösteriyor. Tek bir kapanma tarihiyle açıklanamayacak kadar farklı hikâyeler var.
Kağıthane Deresi: Sadabad’ın su kıyısındaki hayatı
Kağıthane denince bugünün yoğun yerleşimini düşünüyoruz; oysa dere vadisi Osmanlı İstanbul’unda gezintinin, bahçelerin ve mesire hayatının önemli adreslerindendi. Sadabad çevresindeki su, yalnız manzaraya eklenen bir ayrıntı değildi: köşklerin ve açık alanların nasıl kullanıldığını belirleyen unsurlardan biriydi. Kağıthane Kaymakamlığı’nın ilçe tarihçesi bu geçmişi bugünkü semtin arkasındaki önemli katmanlardan biri olarak anlatıyor.
Kağıthane’yi tamamen kaybolmuş bir dere saymak doğru değil. Hasbahçe ve Sadabad çevresinde görülebilen suyla eski tasvirleri karşılaştırmak daha anlamlı. Bir yürüyüşte Sadabad Camii, kıyı düzenlemeleri ve vadi arasındaki ilişkiye bakabilirsin. Burada aradığımız şey eski mesirenin değişmeden kalması değil; aynı coğrafyanın farklı dönemlerde nasıl yaşandığı.
Alibeyköy Deresi: Haliç’e ulaşan başka bir kol
Alibeyköy ile Kağıthane, Haliç’in kuzey çevresini anlamak için birlikte düşünülse de iki ayrı su yolu. Eyüpsultan Belediyesi’nin stratejik planı Alibeyköy Deresi’ni Haliç’e bağlanan bir sistem olarak ele alıyor; Alibey Barajı da bu su yoluyla ilişkili. Bir derenin hikâyesinin yalnız denize döküldüğü yerde başlamadığını burada daha iyi görüyoruz.
İBB’nin 17 Ağustos 2026 tarihli dere temizliği açıklamasında Alibeyköy de bulunuyor. Dolayısıyla geçmiş zamanla anlatılıp bitirilecek bir isim değil. Eyüpsultan–Haliç gezisinde dereyle Haliç’in birleştiği çevreyi haritada incelemek, kıyı manzarasının arkasındaki su ağını fark etmek için iyi bir başlangıç.
Göksu ve Küçüksu: İki dere arasında bir mesire
Göksu ile Küçüksu aynı derenin iki adı değil. Boğaz’ın Anadolu kıyısındaki bu iki su yolu, aralarındaki çayırlıkla birlikte güçlü bir mesire hafızası oluşturuyor. Millî Saraylar’ın Küçüksu Kasrı anlatımı, Göksu ve Küçüksu dereleri arasındaki alanın Osmanlı döneminde hasbahçe ve gözde bir gezinti yeri olduğunu belirtiyor. Kasrı yalnız tek başına bir bina olarak görmek, çevresindeki bu peyzajı gözden kaçırmak olur.
Burada ‘iki dere de tamamen yok edildi’ sonucuna varmıyoruz. Tarihî çayırın sınırlarıyla bugünkü kıyı düzenini de birebir eşitlemiyoruz. Küçüksu Kasrı ve erişime açık sahil çevresini gezerken bir tarafta Boğaz’ı, diğer tarafta içeriye uzanan vadileri düşün: bu konumun neden bir dinlenme ve seyir alanı seçildiği daha anlaşılır hâle geliyor. Bu yazıdaki Göksu, Ağva’daki aynı adlı akarsu değil; Anadoluhisarı çevresindeki Göksu.
Kurbağalıdere: Kadıköy’ün hâlâ görülebilen su yolu
Yoğurtçu Parkı çevresinde yürüyen biri Kurbağalıdere’yi bugün de görebilir. Bu yüzden onu yalnız ‘şehrin altında kalan dereler’ listesine koymak yanıltıcı. Kadıköy Belediyesi ve İBB’nin park ve dere çevresi çalışmaları, su kıyısının günlük hayata nasıl katıldığını düşünmek için daha somut bir çerçeve sunuyor.
İBB’nin 2026 tarihli temizlik açıklamasında Kurbağalıdere de yer alıyor. Su yolunun hikâyesi bir geçmiş zaman fotoğrafıyla kapanmış değil. Yoğurtçu Parkı’nı Moda kıyısıyla birlikte gezebilir; köprülerin, yaya geçişlerinin ve parkın dere çevresinde nasıl yerleştiğine bakabilirsin. Yaşam vadisi projelerinin planlanan bütün etaplarını ise tamamlanmış bir yürüyüş hattı gibi kabul etmemek gerekiyor.
Baltalimanı Deresi: Sahilin arkasındaki havza
Baltalimanı’na kıyıdan bakınca Boğaz manzarası öne çıkıyor. Ancak derenin hikâyesi sahilden içerideki havzaya uzanıyor. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’nin 2024 tarihli araştırma projesi, Baltalimanı Havzası’nın su kaynaklarını tarihî haritalar, hava fotoğrafları ve yerinde incelemelerle ele alıyor. Çalışma, kentleşmeyle suyun toprakla ve kamusal alanla ilişkisinin nasıl değiştiğini araştırıyor.
Buradaki kayıp, yalnız gözden kaybolan bir dere çizgisi değil; suyu besleyen ve emilmesini sağlayan yüzeylerin dönüşümü de. Çalışma bir yeniden ilişki kurma araştırması; tamamlanmış bir dere restorasyonunun duyurusu değil. Baltalimanı kıyısını gezerken görünen koyun arkasındaki vadinin de bu manzaranın parçası olduğunu hatırlamak, semti başka türlü okumayı sağlıyor.
Ayamama Deresi: Yaşam vadisine dönüşen çevre
Ayamama, İstanbul’un dere çevrelerinin yalnız geçmişle anlatılmadığı örneklerden biri. İBB’nin Yaşam Vadisi projesi, dere çevresini yeşil alan ve yaya kullanımıyla yeniden ilişkilendirmeyi amaçlıyor. Belediyenin açıklamalarında ilk etabın 2023’te hizmete açıldığı belirtiliyor. Ancak ilk etabın açılmış olması, projedeki bütün bölümlerin bitmiş olduğu anlamına gelmiyor.
Burayı gezerken ‘eski doğal dere bütünüyle geri geldi’ demek yerine, dere çevresinde yeni bir kamusal kullanım oluştuğunu söylemek daha doğru. Ayamama Yaşam Vadisi’nin açık bölümleri, su altyapısıyla parkın yan yana nasıl düzenlendiğini görmek için değerlendirilebilir. Uzun bir gezi planında yalnız fiilen açık bağlantıları kullanmak gerekiyor.
Büyükdere: Semte adını veren Bakla Deresi
Büyükdere yalnız bir semt adı değil. İBB’nin Büyükdere Fidanlığı kitapçığı, bölgenin adını Belgrad Ormanı’ndan doğan ve Bakla Deresi adıyla da bilinen Büyük Dere’den aldığını anlatıyor. Reşad Ekrem Koçu’nun İstanbul Ansiklopedisi’ndeki Büyük Dere ve Büyükdere Çayırı maddeleri de su yolu ile mesire arasındaki bağı kaydediyor.
Bu kaynaklarda anlatılan eski çayır ve kanal düzenini, bugünkü arazinin her noktasında aynen bulacağımızı varsayamayız. Ama Büyükdere Fidanlığı çevresini araştırmak, bir yer adının arkasında su ve üretim peyzajı bulunabileceğini gösteriyor. Bu dereyi, sırf adları benziyor diye Büyükdere Caddesi’nin tamamının altından geçen bir hat olarak çizmek de doğru olmaz.
Çırpıcı Deresi ve Ayvalıdere: Çayırdan kent altyapısına
Çırpıcı Çayırı, İstanbul Ansiklopedisi’nde eski bir mesire alanı olarak anlatılıyor. Böylece bugün yollar ve yapılaşmayla düşündüğümüz çevrenin, geçmişte açık alanları ve su ilişkileriyle de tanındığını görüyoruz. AKOM’un hazırlık ve planlama sayfasında Çırpıcı–Merter, dere su seviyelerinin izlendiği noktalar arasında yer alıyor: adın yalnız tarih kitaplarında kalmadığını gösteren somut bir kayıt.
Ayvalıdere de bu anlatının dışında değil. Dinç ve Bölen’in araştırmasında Ayvalı–Çırpıcı birlikte ele alınıyor; Avrupa Yakası’ndaki bu su sistemini, Türkiye’nin başka yerlerindeki aynı adlı derelerle karıştırmamak gerekiyor. Çalışma eski haritalara dayandığından buradan bugünkü açık ve kapalı bölümlerin kesin sınırlarını çıkarmıyoruz. İki adı bir arada düşünmek, derenin mahalle ve ilçe sınırlarında bitmediğini anlamayı kolaylaştırıyor.
Çubuklu Deresi: Feyzabad’ın arkasındaki su
Koçu’nun İstanbul Ansiklopedisi, Çubuklu Deresi’ni tepelerden Çubuklu koyuna uzanan vadiyle birlikte anlatıyor; dere ağzı çevresindeki eski mesireyi Feyzabad adıyla ilişkilendiriyor. Böylece Çubuklu’nun geçmişini yalnız iskeleler ve kıyı yapıları üzerinden değil, içeriden gelen suyla birlikte okumak mümkün oluyor.
Bu tarihî tasvir bugünkü derenin bütün kesitlerini göstermiyor. Öte yandan İBB’nin 2023 faaliyet raporunda Çubuklu Deresi’ne ilişkin dip tarama çalışmasının bulunması, onu bütünüyle yok olmuş bir su yolu diye nitelememek gerektiğini gösteriyor. Kıyı gezisinde eski mesire anlatısını günümüzle karşılaştırabilirsin; dere boyunca kesintisiz, gezilebilir bir yol bulunduğunu ise varsaymamalısın.
Çamaşırcı Deresi: Bostancı’nın köprülü geçmişi
Bostancı’da bir dere hikâyesi arıyorsan köprüye bak. Kadıköy Belediyesi’nin mahalle anlatımı, tarihî Bostancıbaşı Derbendi Köprüsü’nü Çamaşırcı Deresi üzerinden geçen yol bağlantısıyla birlikte ele alıyor. İstanbul Ansiklopedisi’nde ise su yolu Bostancı Deresi adıyla da karşımıza çıkıyor. İsimlerin değişmesi, aynı çevrenin farklı dönemlerde başka özelliklerle hatırlandığını gösteriyor.
AKOM’un izleme noktaları arasında Çamaşırcı–Bostancı da bulunuyor. Burada yalnız unutulmuş bir ad yok; kentin güncel su sistemiyle ilişkili bir hat var. Bostancı çevresini gezerken tarihî köprü, kıyı ve ulaşım bağlantılarını birlikte incelemek, günlük yolculuklarda fark edilmeyen bir katmanı ortaya çıkarabilir. Eski kaynaklardaki belediye sınırlarını bugünün ilçe sınırları olarak okumamak da önemli.
İstinye Deresi: Koyun gerisindeki vadiyi hatırlamak
İstinye’yi çoğu zaman koyuyla tanıyoruz; ancak İstanbul dereleri araştırmasında İstinye de bir su sistemi olarak yer alıyor. Araştırmanın eski haritalardan hazırlanan envanteri, burayı tek başına ‘tamamen kapatılmış dere’ diye özetlemeye izin vermiyor. Bir derenin farklı kesimlerinin başka biçimlerde düzenlenebileceğini hatırlatan örneklerden biri.
Güncel açık ve kapalı kesitlerin tamamı bu yazı için doğrulanamadığı için kesin bir yer altı güzergâhı vermiyoruz. İstinye sahiline giderken koyun arkasında uzanan vadiyi de düşünmek, kıyıyı yalnız denize bakan bir cephe olarak görmemeyi sağlıyor. Bir sonraki araştırma adımı ise tarihî haritalarla güncel altyapı verilerini aynı ölçekte karşılaştırmak olmalı.
Likos: Vatan Caddesi çevresinin unutulan deresi
Bu 13 derenin yanına Tarihî Yarımada’dan bir örnek ekleyelim. Eski adı Lykos olan Bayrampaşa Deresi, Yenibahçe adıyla da anılıyordu. Surlardan şehre giriyor, Aksaray çevresinde güneye dönerek Marmara’ya ulaşıyordu. Bugün onun hikâyesini açık bir dere kıyısında yürüyerek değil, eski haritalar ve tarih araştırmalarıyla takip ediyoruz.
Semavi Eyice’nin TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddesi, derenin üzerindeki taş köprünün, yanındaki mescit ve çeşmeyle birlikte 1956’da Vatan Caddesi açılırken kaldırıldığını anlatıyor. Bu tarih köprünün kaldırılma tarihidir; derenin bütün kesimlerinin aynı gün kapatıldığı anlamına gelmez. Vatan Caddesi çevresindeki Yenibahçe Vadisi, yolun altında kalan şehir hafızasını düşünmek için güçlü bir örnek.
Suyun izinden küçük keşifler
Bütün dereleri tek bir geziye sığdırmak yerine bir çevre seç. Sadabad ve Hasbahçe’de mesire geçmişini; Yoğurtçu Parkı’nda dere, park ve kıyı ilişkisini; Küçüksu’da kasır ile eski çayırın bağını araştırabilirsin. Büyükdere’de fidanlığı, Bostancı’da tarihî köprüyü başlangıç noktası yapmak da güzel bir seçenek. Bunlar tarihî yatağın tamamını izleyen işaretli rotalar değil, çevreyi okumaya yardımcı duraklar.
Eski bir fotoğrafla bugünü karşılaştırırken belgenin tarihini ve çekildiği yeri kontrol et. Park yapılması doğal derenin bütünüyle geri döndüğünü, açık bir kanal görülmesi de bütün havzanın aynı durumda olduğunu göstermez. Kamusal yaya alanlarında kal; bu yazının harita bağlantıları altyapı kanallarına giriş veya kesintisiz dere yürüyüşü tarifi vermiyor.
Kaynaklar ve ileri okuma
Son güncelleme: 16 Ekim 2026
- Hülya Dinç ve Fulin Bölen · İstanbul Derelerinin Fiziki Yapısı, Planlama 24(2), 107–120 (eski haritalara dayalı araştırma) ↗
- Kağıthane Kaymakamlığı · İlçemizin Tarihçesi ↗
- Eyüpsultan Belediyesi · 2020–2024 Stratejik Planı ↗
- İBB · İstanbul’un Dereleri Temizleniyor, 17 Ağustos 2026 ↗
- Millî Saraylar · Küçüksu Kasrı ve iki dere arasındaki mesire ↗
- İBB Yeşil İstanbul · Kadıköy Yoğurtçu Parkı ↗
- MSGSÜ · Baltalimanı Deresi Havzası Araştırma Projesi, 2024 ↗
- İBB · Yaşam Vadilerinde Nefes Alın ↗
- İBB Yeşil İstanbul · Ayamama Yaşam Vadisi projesi ↗
- İBB · Büyükdere Fidanlığı kitapçığı ↗
- İstanbul Ansiklopedisi · Büyük Dere (tarihî madde) ↗
- İstanbul Ansiklopedisi · Büyükdere Çayırı (tarihî madde) ↗
- İstanbul Ansiklopedisi · Çırpıcı Çayırı (tarihî madde) ↗
- İBB AKOM · Hazırlık ve Planlama Çalışmaları, dere izleme noktaları ↗
- İstanbul Ansiklopedisi · Çubuklu Deresi (tarihî madde) ↗
- İBB · 2023 Faaliyet Raporu, Çubuklu Deresi dip tarama çalışmaları ↗
- Kadıköy Belediyesi · Anlat Kadıköy: Bostancı ↗
- İstanbul Ansiklopedisi · Bostancı Deresi (tarihî madde) ↗
- TDV İslâm Ansiklopedisi · Semavi Eyice: Bayrampaşa Deresi Köprüsü ↗


